भारतीय स्वातंत्र्य लढ्याचा व्यापक पट उलगडून सांगणारे इतिहासकार के.एन. पन्निकर यांचे निधन
भारतीय लोकशाहीचे यश व स्थिरता धर्मनिरपेक्षतेवर अवलंबून असा दृष्टिकोन मांडणा-या पन्निकरांचा अभ्यास दृष्टिकोन समोर आणणारा प्रा. चंपत बोड्डेवार यांचा लेख....
 |
| इतिहासकार के.एन.पन्निकर |
पन्निकर यांच्या मते भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यात म. गांधी यांचे योगदान अत्यंत निर्णायक होते. गांधीजींनी भारतीय राष्ट्रवादाला व्यापक लोकाधार मिळवून दिला. त्यांच्या नेतृत्वापूर्वी स्वातंत्र्यलढा प्रामुख्याने सुशिक्षित मध्यमवर्गीयांच्या मर्यादित राजकीय आंदोलनांपुरता मर्यादित होता. गांधीजींनी मात्र सत्याग्रह, असहकार आणि सविनय कायदेभंग यांसारख्या पद्धतींच्या माध्यमातून शेतकरी, कामगार, स्त्रिया आणि समाजातील उपेक्षित घटकांना या चळवळीत सहभागी करून घेतले. पन्निकर यांच्या मतानुसार गांधीजींचे सर्वात मोठे योगदान म्हणजे, त्यांनी राष्ट्रवादाला सामाजिक चळवळीचे स्वरूप दिले. त्यांनी स्वातंत्र्यलढा हा जनतेचा संघर्ष बनवला आणि सामान्य लोकांमध्ये आत्मसन्मान व राजकीय जाणीव निर्माण केली.
पन्निकर असेही नमूद करतात की गांधीजींच्या नेतृत्वामुळे भारतीय समाजात राजकीय जागृतीची व्यापक प्रक्रिया सुरू झाली. देशभरातील विविध प्रांतांमध्ये शेतकरी आंदोलन, कामगार संघर्ष आणि सामाजिक सुधारणा चळवळी निर्माण झाल्या. गांधीजींनी या सर्व आंदोलनांना राष्ट्रीय चळवळीशी जोडण्याचा प्रयत्न केला. यामुळे राष्ट्रवाद ही केवळ राजकीय संकल्पना राहिली नाही, तर ती सामाजिक अनुभवाचा भाग बनली. पन्निकर यांच्या मते, गांधीजींच्या पद्धतींवर टीका केली जाऊ शकते, परंतु भारतीय समाजाच्या व्यापक स्तरावर राष्ट्रवादाची जाणीव निर्माण करण्यात त्यांचे योगदान अनन्यसाधारण आहे.
तथापि पन्निकर यांच्या विश्लेषणानुसार भारतीय स्वातंत्र्यलढा केवळ अहिंसक मार्गानेच पुढे गेला असे म्हणणे अयोग्य ठरेल. गांधीवादी प्रवाहासोबतच दुसरा एक क्रांतिकारी राष्ट्रवादी प्रवाहही अस्तित्वात होता. या प्रवाहाचा उद्देश ब्रिटिश वसाहतवादी सत्तेविरुद्ध सशस्त्र संघर्ष उभारणे हा होता. १९व्या शतकाच्या अखेरीस महाराष्ट्र, बंगाल आणि पंजाब या प्रदेशांमध्ये क्रांतिकारी संघटनांची निर्मिती झाली. या संघटनांनी ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध हिंसक प्रतिकाराची रणनीती स्वीकारली. पुढे या परंपरेचा प्रभाव सुभाषचंद्र बोस यांच्या नेतृत्वाखाली अधिक स्पष्टपणे दिसून येतो. बोस यांनी स्थापन केलेली Indian National Army ही ब्रिटिशांविरुद्ध सशस्त्र संघर्षाचे प्रतीक बनली. पन्निकर यांच्या मते बोस यांच्या प्रयत्नांनी भारतीय तरुणांमध्ये प्रचंड राष्ट्रवादी उत्साह निर्माण केला आणि ब्रिटिश सत्तेला भारतीय असंतोषाची तीव्रता जाणवू लागली.
पन्निकर यांच्या मतानुसार भारताला मिळालेले स्वातंत्र्य हे अनेक ऐतिहासिक घटकांच्या एकत्रित परिणामातून घडले. विशेषतः Quit India Movement नंतर भारतीय समाजात ब्रिटिश सत्तेविरुद्ध असंतोष अधिक तीव्र झाला. या काळात विविध ठिकाणी कामगार संप, शेतकरी संघर्ष आणि सैन्यातील असंतोष वाढू लागला. १९४६ मधील Royal Indian Navy Mutiny ही घटना ब्रिटिश सत्तेसाठी अत्यंत धक्कादायक ठरली. या बंडाने ब्रिटिश सरकारला हे स्पष्ट संकेत दिले की भारतीय सैन्यदलामध्येही असंतोष वाढत आहे. पन्निकर यांच्या मते या सर्व घटनांनी ब्रिटिश सत्तेला भारतातील आपले राज्य टिकवणे कठीण असल्याचे जाणवले आणि अखेरीस त्यांनी भारतातून माघार घेण्याचा निर्णय घेतला.
स्वातंत्र्याच्या उंबरठ्यावर भारताचे भवितव्य अत्यंत अनिश्चित होते. अनेक ब्रिटिश अधिकाऱ्यांना आणि काही राजकीय निरीक्षकांना भारताचे अनेक तुकडे होण्याची भीती वाटत होती. कारण देशात सुमारे ५६० पेक्षा अधिक संस्थाने अस्तित्वात होती आणि त्यांचे भवितव्य स्वतंत्र भारतात काय असेल हे स्पष्ट नव्हते. परंतु पन्निकर यांच्या मते भारतीय राष्ट्रवादाने आणि लोकशाही जाणीवेने या संभाव्य विखंडनाला आळा घातला. संस्थानांमधील जनतेने आपल्या राजांविरुद्ध लोकशाही हक्कांसाठी संघर्ष केला होता. त्यामुळे त्यांनी स्वतंत्र संस्थानांऐवजी नव्या भारतीय राष्ट्रराज्यात सामील होण्यास प्राधान्य दिले. पन्निकर यांच्या विश्लेषणानुसार भारतीय राष्ट्रवाद आणि प्रादेशिक ओळख या एकमेकांच्या विरोधात नव्हत्या; उलट त्या परस्परपूरक ठरल्या. यामुळे भारत एक संघीय राष्ट्र म्हणून टिकून राहिला.
पन्निकर यांनी भारतीय लोकशाहीच्या संदर्भात धर्मनिरपेक्षतेच्या संकल्पनेलाही विशेष महत्त्व दिले आहे. त्यांच्या मते भारतीय लोकशाहीची स्थिरता आणि यश हे मोठ्या प्रमाणात धर्मनिरपेक्षतेवर अवलंबून आहे. भारत हा विविध धर्म, भाषा आणि संस्कृतींचा देश असल्यामुळे राज्याने सर्व धर्मांबाबत तटस्थ भूमिका घेणे आवश्यक आहे. धर्मनिरपेक्षता ही केवळ राज्यव्यवस्थेची धोरणात्मक भूमिका नसून ती समाजाच्या मूल्यव्यवस्थेचा भाग असली पाहिजे. समाजाच्या पातळीवर धार्मिक सहअस्तित्व आणि समानतेची भावना दृढ नसेल तर लोकशाही व्यवस्थेचे प्रभावीपणे कार्य करणे कठीण होईल.
पन्निकर यांच्या मते धर्मनिरपेक्षतेचा अर्थ केवळ धार्मिक सहिष्णुता असा मर्यादित नाही. सहिष्णुता या संकल्पनेत अनेकदा बहुसंख्याकांच्या वर्चस्वाची छटा दिसू शकते. त्याउलट धर्मनिरपेक्षता ही सार्वजनिक जीवनातून धर्माला दूर ठेवण्याच्या तत्त्वावर आधारित असते. राज्याचे निर्णय, कायदे आणि धोरणे ही धार्मिक आधारावर नसून नागरिकांच्या समान अधिकारांच्या तत्त्वावर आधारित असली पाहिजेत. पन्निकर यांच्या मते भारतीय समाजात धर्मनिरपेक्षतेची मूल्ये अधिक दृढपणे रुजवणे ही आधुनिक भारतासमोरील एक महत्त्वाची ऐतिहासिक जबाबदारी आहे.
अशा प्रकारे K. N. Panikkar यांच्या विश्लेषणातून भारतीय स्वातंत्र्यलढ्याचे अधिक व्यापक चित्र समोर येते. त्यांच्या मते भारतीय स्वातंत्र्य हे एका नेत्याच्या कार्याचे किंवा एका विचारधारेचे परिणाम नव्हते; ते विविध राजकीय, सामाजिक आणि क्रांतिकारी प्रवाहांच्या दीर्घ संघर्षातून प्राप्त झाले. गांधीजींच्या नेतृत्वाखालील लोकचळवळ, क्रांतिकारी राष्ट्रवादी आंदोलन, कामगार-शेतकरी संघर्ष आणि सैन्यातील असंतोष या सर्व घटकांनी मिळून ब्रिटिश वसाहतवादी सत्तेला भारतातून माघार घेण्यास भाग पाडले. त्याचबरोबर भारतीय राष्ट्रवाद, लोकशाही मूल्ये आणि धर्मनिरपेक्षतेची जाणीव यांमुळे स्वतंत्र भारत एकसंध आणि लोकशाही राष्ट्र म्हणून उभा राहू शकला.
# चंपत बोड्डेवार
⸻
संदर्भ (References – K. N. Panikkar यांची पुस्तके)
- Culture, Ideology, Hegemony: Intellectuals and Social Consciousness in Colonial India – K. N. Panikkar, Tulika Books.
- Against Lord and State: Religion and Peasant Uprisings in Malabar 1836–1921 – K. N. Panikkar, Oxford University Press.
- Colonialism, Culture and Resistance – K. N. Panikkar, Oxford University Press.
- Indian Nationalism and the Struggle for Freedom – K. N. Panikkar (संपादित).
- Communal Threat, Secular Challenge – K. N Panikar
This is dummy text. It is not meant to be read. Accordingly, it is difficult to figure out when to end it. But then, this is dummy text. It is not meant to be read. Period.
ConversionConversion EmoticonEmoticon